Thị trường gạo phát thải thấp mở ra cơ hội mới cho Việt Nam, đồng thời cũng đặt ngành lúa gạo trước yêu cầu khắt khe hơn về tiêu chuẩn xanh và phát triển bền vững.
‘Cánh cửa xanh’ đã mở nhưng chưa rộng
Tại webinar “Cơ hội từ thị trường carbon cho nông hộ và nông nghiệp bền vững”, một thông tin thu hút sự chú ý của nhiều doanh nghiệp là khả năng mở rộng thị trường cho gạo đạt Bộ Tiêu chuẩn sản xuất lúa gạo bền vững SRP (Sustainable Rice Platform) và gạo phát thải thấp.
“Gạo xanh” trở thành lợi thế cạnh tranh mới của ngành lúa gạo Việt Nam. Ảnh minh họa
Theo ông Lê Tuấn - Giám đốc Chương trình lúa gạo Rikolto khu vực Đông Nam Á, tiêu chuẩn SRP hiện vẫn là một phân khúc tương đối mới, chủ yếu phục vụ các thị trường ngách có yêu cầu cao về phát triển bền vững như EU.
Trong khi đó, nhiều thị trường nhập khẩu truyền thống của gạo Việt Nam như Philippines, Indonesia, Cuba hay các nước châu Phi hiện vẫn ưu tiên yếu tố giá cả hơn là tiêu chuẩn phát thải thấp. Điều này khiến việc mở rộng mô hình SRP trên diện rộng tại Đồng bằng sông Cửu Long chưa thể diễn ra nhanh trong ngắn hạn.
Theo kế hoạch, năm đầu tiên Rikolto dự kiến xuất khẩu thử nghiệm khoảng 3 container gạo SRP sang Bỉ thông qua đối tác tiêu thụ tại EU. Trong khoảng hai năm tới, sản lượng có thể tăng lên khoảng 8.000 tấn nếu vùng nguyên liệu đáp ứng được các tiêu chuẩn kỹ thuật.
Việc những lô gạo SRP đầu tiên của Việt Nam sẽ được xuất sang Bỉ lại mang ý nghĩa rất đáng chú ý. Bởi lần đầu tiên, câu chuyện “gạo phát thải thấp” không còn dừng ở mô hình thí điểm hay mục tiêu chính sách mà đã bắt đầu gắn với nhu cầu thực tế từ thị trường quốc tế. Dù quy mô còn nhỏ, đây vẫn có thể xem là tín hiệu cho thấy thị trường đang bắt đầu quan tâm nhiều hơn tới các sản phẩm nông nghiệp gắn với tiêu chí bền vững và giảm phát thải.
Tuy nhiên, “cánh cửa xanh” này không dễ bước vào. Theo ông Lê Tuấn, ngoài tiêu chuẩn SRP, thị trường EU còn đặt ra những yêu cầu rất nghiêm ngặt về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, truy xuất nguồn gốc và tính minh bạch của chuỗi sản xuất.
Vì vậy, không phải toàn bộ diện tích 14.500ha của Dự án “Phát triển chuỗi giá trị lúa gạo bền vững cho nông hộ sản xuất quy mô nhỏ tại Đồng Tháp” đều có thể tham gia chuỗi xuất khẩu này. Ngoài tiêu chuẩn SRP, thị trường EU còn đặt ra yêu cầu rất khắt khe về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và truy xuất nguồn gốc.
“Chúng tôi phải sàng lọc hợp tác xã và nông hộ đủ năng lực đáp ứng tiêu chuẩn. Không phải vùng nguyên liệu nào cũng có thể ngay lập tức tham gia chuỗi xuất khẩu vào EU”, ông Tuấn chia sẻ.
Điều đó đồng nghĩa không phải mọi vùng nguyên liệu đều có thể ngay lập tức tham gia chuỗi xuất khẩu. Đây cũng chính là áp lực buộc ngành lúa gạo Việt Nam phải chuyển đổi mạnh hơn theo hướng sản xuất có trách nhiệm và minh bạch hơn với thị trường.
Tương lai sẽ là cạnh tranh về “dấu chân carbon”
Những năm gần đây, cùng với Đề án “Phát triển bền vững một triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030”, nhiều dự án chuyển đổi xanh trong ngành lúa gạo đã được triển khai tại Đồng bằng sông Cửu Long.
Trong đó, Dự án “Chuyển đổi chuỗi giá trị lúa gạo ứng phó với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững tại Đồng bằng sông Cửu Long” (TRVC) do Tổ chức Phát triển Hà Lan SNV phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các địa phương thực hiện đang cho thấy kết quả tích cực. Điểm đáng chú ý là nhiều mô hình đã chuyển từ mục tiêu tăng sản lượng sang nâng hiệu quả sản xuất, giảm phát thải và nâng giá trị hạt gạo.
Thông qua các biện pháp như “1 phải 5 giảm”, tưới ngập khô xen kẽ (AWD), giảm lượng giống gieo sạ, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, nhiều địa phương ghi nhận hiệu quả rõ rệt. Theo kết quả kiểm định độc lập, lợi nhuận trung bình của nông hộ tại Đồng Tháp tăng hơn 49%, còn An Giang tăng trên 51%. Tổng lượng phát thải giảm được đạt hơn 164.000 tấn CO₂ tương đương.
Không chỉ giảm phát thải, các mô hình này còn giúp giảm chi phí đầu vào, tiết kiệm nước và cải thiện thu nhập cho nông dân. Đây cũng là lý do nhiều doanh nghiệp lớn trong ngành lúa gạo bắt đầu xem chuyển đổi xanh không chỉ là trách nhiệm môi trường mà còn là chiến lược dài hạn để nâng sức cạnh tranh.
Theo bà Nguyễn Thị Trà My, Tổng giám đốc Tập đoàn PAN, Chủ tịch HĐQT Vinaseed, sau ba vụ tham gia dự án TRVC, VinaRice (đơn vị thành viên Tập đoàn PAN) của đã đồng hành cùng hơn 11.000 lượt hộ nông dân với tổng diện tích tích lũy hơn 48.500 ha, giảm gần 184.000 tấn CO₂ phát thải. Dự án cho thấy ngành lúa gạo Việt Nam hoàn toàn có thể chuyển dịch sang mô hình chất lượng cao, phát thải thấp nếu có sự đồng hành giữa Nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức quốc tế và nông dân. Hiệu quả lớn nhất của mô hình là chứng minh sản xuất lúa gạo bền vững hoàn toàn có thể đi cùng hiệu quả kinh tế. Chi phí đầu vào giảm, chất lượng lúa được nâng cao và thu nhập nông dân cải thiện rõ rệt.
Theo các chuyên gia trong ngành, bối cảnh thị trường gạo toàn cầu hiện nay cũng cho thấy ngành lúa gạo Việt Nam không còn nhiều dư địa để cạnh tranh chủ yếu bằng giá. Sau khi Ấn Độ dỡ bỏ lệnh cấm xuất khẩu gạo, giá gạo thế giới liên tục giảm. Trong 4 tháng đầu năm 2026, giá xuất khẩu gạo bình quân của Việt Nam chỉ còn khoảng 468 USD/tấn, giảm 9% so với cùng kỳ năm trước.
Trong khi đó, các thị trường nhập khẩu ngày càng gia tăng yêu cầu về phát triển bền vững, phát thải carbon và truy xuất nguồn gốc. EU đang thúc đẩy các tiêu chuẩn ESG ngày càng khắt khe hơn. Nhật Bản, Hàn Quốc cũng gia tăng yêu cầu về chất lượng và an toàn thực phẩm. Ngay cả những thị trường vốn ưu tiên giá như Philippines hay Indonesia cũng bắt đầu quan tâm hơn đến yếu tố ổn định nguồn cung và sản xuất bền vững. Điều này đồng nghĩa cuộc cạnh tranh của ngành gạo trong tương lai sẽ không chỉ nằm ở giá bán hay sản lượng, mà còn ở khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn xanh của thị trường.
Việc Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam bước đầu xây dựng nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp” và đã có những lô hàng đầu tiên xuất sang Nhật Bản cho thấy ngành lúa gạo đang từng bước đi theo hướng này.
Hiện, thị trường gạo phát thải thấp vẫn là phân khúc nhỏ và yêu cầu kỹ thuật rất cao. Nhưng trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, chuyển đổi xanh đang trở thành yêu cầu tất yếu để hạt gạo Việt Nam đi xa hơn trên thị trường quốc tế. Nếu quá trình này được triển khai bài bản, năm 2026 có thể sẽ được nhắc tới như giai đoạn ngành lúa gạo Việt Nam bắt đầu bước sang một hướng phát triển mới, nơi giá trị của hạt gạo không chỉ nằm ở sản lượng xuất khẩu, mà còn ở cách hạt gạo ấy được tạo ra.
Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, chuyển đổi xanh đang trở thành yêu cầu bắt buộc nếu hạt gạo Việt Nam muốn nâng giá trị và mở rộng thị trường xuất khẩu.
Nguyễn Hạnh /Báo Công Thương