Ngành cơ khí tăng trưởng nhanh, nhưng giá trị gia tăng còn hạn chế. Nâng tỷ lệ nội địa hóa được xem là "chìa khóa" mở rộng dư địa, tăng sức cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Tăng trưởng nhanh nhưng chưa bứt phá
Theo Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương), cơ khí là một trong những ngành công nghiệp trọng yếu của nền kinh tế, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nguyên liệu và thiết bị cho nhiều ngành sản xuất khác như: xây dựng, ô tô, điện tử, năng lượng, hàng không và nhiều lĩnh vực khác. Tại Việt Nam, trong những năm qua, ngành công nghiệp cơ khí đã có những bước tăng trưởng đáng kể, cả về quy mô và sản phẩm, không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn xuất khẩu.
Để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, doanh nghiệp cơ khí trong nước cần thay đổi tư duy đầu tư, đặc biệt về công nghệ. Ảnh Cấn Dũng
Báo cáo của Cục Công nghiệp cho thấy, hiện nay, cả nước có khoảng 3.100 doanh nghiệp ngành cơ khí chế tạo với 53.000 cơ sở sản xuất, chiếm gần 30% tổng số doanh nghiệp công nghiệp chế biến, chế tạo tại Việt Nam. Ngành cơ khí, máy móc và thiết bị trong nước đã từng bước làm chủ và tham gia vào chuỗi sản xuất, cung ứng cho một số doanh nghiệp lớn như Toyota, Thaco, Thành Công…, tạo động lực thúc đẩy các ngành công nghiệp và kinh tế khác phát triển.
Hiện, ngành cơ khí Việt Nam đang tập trung vào 3 lĩnh vực mũi nhọn: xe máy và phụ tùng; dụng cụ - sản phẩm cơ khí gia dụng và ô tô - linh kiện ô tô. Cả 3 chiếm khoảng 70% giá trị sản xuất nội địa. Điều này chứng tỏ đây là các lĩnh vực có cầu lớn và tăng trưởng ổn định trong nước.
Minh chứng về đổi mới công nghệ trong ngành cơ khí như Công ty Cổ phần Tập đoàn Trường Hải (Thaco). Đây là một trong những doanh nghiệp Việt Nam đổi mới công nghệ thành công. Đặc biệt, doanh nghiệp đã đầu tư mạnh mẽ vào xây dựng một hệ sinh thái sản xuất tích hợp theo chiều dọc tại Khu công nghiệp Chu Lai.
Những điểm nổi bật bao gồm: Dây chuyền hàn robot, Thaco sử dụng hệ thống hàn hoàn toàn tự động bằng robot cho khung xe và thân xe, giúp tăng đáng kể tốc độ, độ chính xác và tính đồng đều của sản phẩm. Dây chuyền lắp ráp tự động, các công đoạn lắp ráp chính như lắp động cơ, sơn phủ và hoàn thiện được trang bị hệ thống tự động thông minh, giúp giảm thiểu sai sót và nâng cao hiệu quả. Hệ thống logistics và quản lý kho thông minh, doanh nghiệp triển khai nền tảng quản lý tồn kho theo thời gian thực, cho phép sản xuất “vừa đúng lúc” (just-in-time), giảm lãng phí nguyên vật liệu. Các hệ thống này được tích hợp với mã vạch và phương tiện dẫn đường tự động (AGV) để vận chuyển vật tư. Trung tâm nghiên cứu, phát triển và thử nghiệm Thaco cũng đầu tư vào các phòng thí nghiệm nghiên cứu và phát triển (R&D) và trung tâm thử nghiệm sản phẩm nội bộ nhằm thiết kế, chế tạo nguyên mẫu và hoàn thiện linh kiện ô tô theo tiêu chuẩn quốc tế.
Hay như Tổng công ty Thiết bị điện Đông Anh (EEMC) là một trong những doanh nghiệp tiêu biểu trong lĩnh vực sản xuất thiết bị điện và cơ khí tại Việt Nam. EEMC đã gặt hái được nhiều thành tích quan trọng, từng bước làm chủ dây chuyền thiết bị, công nghệ, khẳng định vị trí tiên phong trong việc sản xuất các thiết bị điện kỹ thuật cao. Tổng công ty đã đầu tư mạnh vào các công nghệ tiên tiến như tự động hóa và điều khiển số trong sản xuất thiết bị điện như máy biến áp, động cơ điện.
Mặc dù đạt được nhiều kết quả tích cực, Hiệp hội Doanh nghiệp cơ khí Việt Nam (VAMI) cho rằng, trước những tác động mạnh mẽ của cách mạng công nghiệp 4.0 nhưng trình độ cơ khí chế tạo, nhất là cơ khí chính xác - trụ cột của sản xuất công nghiệp vẫn lạc hậu so với nhiều nước. Doanh nghiệp gặp không ít thách thức trong cải tiến công nghệ, bắt kịp xu hướng, nâng cao trình độ lao động, chất lượng hạ tầng… để có thể tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu và những áp lực cạnh tranh lớn đến từ các nước trong khu vực cũng như trên thế giới.
Theo chuyên gia kinh tế Đinh Trọng Thịnh, dù đã có nhiều chính sách hỗ trợ nhưng đến nay, ngành cơ khí Việt Nam vẫn chủ yếu tập trung vào sản xuất linh phụ kiện, hàng gia dụng, dụng cụ và phụ tùng cho ô tô. Các sản phẩm cơ khí sản xuất trong nước hiện chỉ chiếm khoảng 7% thị trường.
Thúc đẩy đổi mới công nghệ để tăng nội địa hóa
Theo các chuyên gia, để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, doanh nghiệp cơ khí trong nước cần thay đổi tư duy đầu tư, đặc biệt công nghệ hỗ trợ cơ khí từ dàn trải sang chuyên sâu, từ gia công sang sáng tạo như: chuyên môn hóa sản phẩm và công đoạn, đặc biệt là linh kiện chiến lược cho ô tô, xe máy, thiết bị điện; liên kết doanh nghiệp - viện nghiên cứu - khu công nghiệp, hình thành cụm sản xuất nội địa khép kín; tự động hóa và số hóa quy trình sản xuất, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.
Để vượt qua những rào cản này, việc áp dụng công nghệ mới không còn là lựa chọn mà là điều cần thiết. Việc tích hợp các công nghệ như gia công CNC, tự động hóa robot, hệ thống mô-đun và công cụ thiết kế kỹ thuật số không chỉ làm tăng hàm lượng giá trị gia tăng trong nước mà còn nâng cao chất lượng sản phẩm và giảm chi phí.
Các chuyên gia đề xuất, cần thành lập Quỹ đổi mới công nghệ cơ khí - chế tạo, hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư thiết bị tự động hóa, robot công nghiệp và phần mềm quản trị sản xuất; xây dựng cụm công nghiệp hỗ trợ chuyên biệt theo mô hình “Metal Valley” của Thái Lan. Đồng thời, khuyến khích chuyển giao công nghệ từ doanh nghiệp FDI, thúc đẩy hợp tác trong đào tạo kỹ sư, kỹ thuật viên; đào tạo nhân lực chất lượng cao, gắn chương trình đào tạo nghề với nhu cầu công nghiệp hiện đại.
Về phía địa phương, TP. Hồ Chí Minh mới ban hành Kế hoạch số 136/KH-UBND về triển khai các nhiệm vụ, giải pháp hỗ trợ phát triển doanh nghiệp và sản phẩm ngành cơ khí - tự động hóa trên địa bàn thành phố năm 2026.
Kế hoạch nhằm hỗ trợ phát triển ngành cơ khí - tự động hóa một ngành công nghiệp trọng yếu, đóng vai trò tạo động lực thúc đẩy hiện đại hóa và tăng trưởng kinh tế; nâng cao năng lực cạnh tranh, phát triển sản phẩm chủ lực và tiềm năng, gia tăng tỷ lệ nội địa hóa, nâng cao tỷ trọng đóng góp của các ngành công nghiệp trọng yếu vào tăng trưởng kinh tế của thành phố…
Cụ thể, TP. Hồ Chí Minh sẽ xây dựng Danh mục “nhóm sản phẩm công nghiệp chủ lực và nhóm sản phẩm công nghiệp tiềm năng của thành phố giai đoạn 2026 - 2030”. Trong đó, chú trọng tăng tỷ trọng các sản phẩm cơ khí chính xác, robot công nghiệp, thiết bị tự động hóa.
Theo Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp Nguyễn Ngọc Thành, Bộ Công Thương sẽ tiếp tục phát triển mạnh công nghiệp hạ nguồn, trong đó có một số ngành như công nghiệp năng lượng, các ngành công nghiệp về cơ khí chính xác cũng như một số ngành cơ khí chế tạo để đảm bảo cho công nghiệp hỗ trợ có điều kiện phát triển. Điều này sẽ thu hút các tập đoàn đa quốc gia đầu tư dự án quy mô lớn tại Việt Nam. Bằng cách thúc đẩy các ngành sản xuất, lắp ráp sản phẩm hoàn chỉnh, thị trường cho công nghiệp hỗ trợ trong nước sẽ được duy trì và mở rộng, tạo tiền đề để các doanh nghiệp cơ khí trong nước trở thành nhà cung cấp, tham gia vào chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp sản xuất, lắp ráp sản phẩm cuối cùng.
Theo dự báo của các chuyên gia kinh tế, từ nay đến năm 2030, nhu cầu thị trường cơ khí khoảng 310 tỷ USD, riêng nhu cầu thị trường ô tô là 120 tỷ USD nhưng hiện Việt Nam mới đáp ứng 1/3. Chính vì vậy, dư địa đối với ngành cơ khí là rất lớn.
Duy Anh /Báo Công Thương