Thị hiếu tiêu dùng chú trọng đến tính an toàn và nguồn gốc tự nhiên đang thúc đẩy các chủ thể Chương trình ''Mỗi xã một sản phẩm'' (OCOP) thay đổi phương thức sản xuất, tập trung vào việc đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật và kiểm soát chất lượng sinh thái.
Sự dịch chuyển của thị trường và các yêu cầu kỹ thuật về chứng nhận
Thị trường tiêu dùng Việt Nam đang ghi nhận những thay đổi rõ rệt trong tiêu chí lựa chọn sản phẩm của người dân. Dưới tác động của xu hướng già hóa dân số và sự quan tâm ngày càng cao đối với các vấn đề sức khỏe sau đại dịch, người tiêu dùng có xu hướng khắt khe hơn đối với thực phẩm và các sản phẩm bổ trợ. Thực tế này mở ra không gian phát triển nhưng cũng đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực quản trị cho Chương trình OCOP.
Định hướng từ Quyết định số 919/QĐ-TTg ngày 1/8/2022 của Thủ tướng Chính phủ đã xác định rõ mục tiêu phát triển các sản phẩm nông nghiệp, thực phẩm, dược liệu và du lịch cộng đồng theo hướng bảo tồn tri thức bản địa, bảo đảm an toàn sinh thái và phục vụ sức khỏe cộng đồng. Điều này đòi hỏi các cơ sở sản xuất quy mô nhỏ và vừa phải từng bước chuyển đổi từ phương thức canh tác truyền thống sang quy trình kiểm soát chất lượng đồng bộ.
Trong cấu trúc Chương trình OCOP hiện nay, có 4 trên 6 nhóm ngành hàng có mối liên hệ trực tiếp với sức khỏe con người, bao gồm thực phẩm, đồ uống, thảo dược và dịch vụ du lịch sức khỏe. Dù vậy, việc đưa sản phẩm tiếp cận các kênh phân phối hiện đại như hệ thống siêu thị lớn hay các chuỗi nhà thuốc vẫn gặp rào cản do thiếu các chứng nhận kỹ thuật phù hợp.
Theo quy định kỹ thuật, các sản phẩm được công bố là thực phẩm bảo vệ sức khỏe đòi hỏi cơ sở sản xuất phải đạt tiêu chuẩn Thực hành tốt sản xuất (GMP), trong khi nhóm thực phẩm thông thường cũng cần đáp ứng đầy đủ các tiêu chí về an toàn vệ sinh thực phẩm. Xu hướng hiện nay cho thấy niềm tin của người tiêu dùng không chỉ dựa vào số lượng sao phân hạng mà phụ thuộc nhiều vào tính minh bạch của các chỉ số kiểm nghiệm độc tính, hàm lượng hoạt chất và năng lực truy xuất nguồn gốc lô hàng.
.png)
Thực trạng công nghệ chế biến và bài toán quy hoạch vùng nguyên liệu
Mặc dù Việt Nam sở hữu danh mục phong phú với hơn 1.000 sản phẩm OCOP từ thảo dược – bao gồm những sản phẩm tiêu biểu như tinh bột nghệ Bắc Kạn đạt chuẩn 5 sao hay Dây thìa canh lá to Thái Nguyên đạt chuẩn 4 sao – phần lớn các mô hình vẫn tập trung ở phân khúc chế biến sơ cấp. Theo các chuyên gia chuyên ngành, chuỗi giá trị ngành thảo dược bao gồm ba phân tầng chính: từ thực phẩm, đồ uống đơn giản; mỹ phẩm, thực phẩm chức năng cho đến các dòng dược phẩm chuyên sâu. Hiện tại, tỷ trọng sản xuất nội địa chủ yếu tập trung ở phân tầng đầu tiên với biên lợi nhuận thấp. Nguyên nhân phần lớn do hạn chế về vốn và công nghệ chế biến sâu như sấy lạnh hay chiết tách hoạt chất, dẫn đến hàm lượng dinh dưỡng của nguyên liệu dễ bị suy giảm trong các công đoạn xử lý thô.
Bên cạnh vấn đề công nghệ, tính liên kết giữa các khâu trong chuỗi sản xuất từ người nông dân, nhà nghiên cứu đến doanh nghiệp tiêu thụ còn lỏng lẻo, dẫn đến tình trạng manh mún tại các vùng trồng dược liệu địa phương. Việc phát triển diện tích canh tác tự phát, thiếu quy hoạch dài hạn dễ gây ra rủi ro biến động giá cả khi nguồn cung vượt quá nhu cầu thị trường.
Để nâng cao giá trị thương mại cho sản phẩm OCOP, việc áp dụng các tiêu chuẩn canh tác quốc tế như Thực hành tốt trồng trọt và thu hái theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (GACP-WHO) hoặc chứng nhận hữu cơ (organic) là giải pháp cần thiết. Việc chuẩn hóa quy trình trồng trọt giúp kiểm soát tốt dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng, đồng thời đảm bảo tính ổn định về chất lượng nguyên liệu cho các cơ sở chế biến.
Ứng dụng công nghệ quản trị và định hướng tích hợp mô hình du lịch sức khỏe
Để duy trì tính bền vững cho các sản phẩm OCOP gắn với yếu tố sức khỏe, xu hướng cải tiến phương thức đánh giá và phân hạng sản phẩm đang được các cơ quan chức năng chú trọng. Tiêu chí phân hạng có xu hướng tập trung sâu hơn vào các chỉ số an toàn sinh học, kiểm nghiệm lâm sàng thực tế và mức độ tác động đến môi trường thay vì chỉ dựa trên quy mô doanh thu hay hình thức bao bì. Đồng thời, việc đẩy mạnh chuyển đổi số thông qua ứng dụng mã QR truy xuất nguồn gốc giúp các doanh nghiệp minh bạch hóa thông tin sản phẩm, hỗ trợ người tiêu dùng nhận diện thương hiệu chính gốc trên các nền tảng thương mại điện tử.
Một trong những định hướng mang lại hiệu quả kinh tế cho khu vực nông thôn là phát triển mô hình du lịch cộng đồng kết hợp chăm sóc sức khỏe trên nền tảng các sản phẩm OCOP sẵn có. Việc kết nối các vùng trồng dược liệu hữu cơ, các cơ sở Đông y tại địa phương với hoạt động lữ hành tạo ra chuỗi dịch vụ trải nghiệm đa dạng cho du khách, từ việc tham quan, tham gia thu hái lá thuốc, trải nghiệm các dịch vụ ngâm tắm thảo dược truyền thống đến thưởng thức ẩm thực trị liệu từ các sản vật địa phương. Mô hình này góp phần hình thành hệ sinh thái kinh tế tuần hoàn tại khu vực nông thôn, vừa hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm OCOP tại chỗ, vừa bảo tồn các giá trị tri thức bản địa và tạo sinh kế ổn định cho cộng đồng dân cư.
Bảo An /KTĐU