Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới được Bộ Chính trị ban hành vào ngày 07/01/2026, là dấu mốc quan trọng về tư duy và tầm nhìn phát triển văn hóa, khẳng định vai trò của văn hóa như nền tảng tinh thần, sức mạnh nội sinh cho phát triển nhanh và bền vững đất nước.
Đồng thời Nghị quyết đã có cách tiếp cận toàn diện và hiện đại đối với phát triển văn hóa. Việc thực thi Nghị quyết này, hứa hẹn mang đến bước đột phá trong việc bảo tồn, phát huy và đưa dân ca Quan họ phát triển bền vững, tạo nên một vùng văn hóa giàu bản sắc, góp phần nâng cao vị thế của Kinh Bắc trong dòng chảy văn hóa Việt Nam.
Đồng chí Nguyễn Hồng Thái, Bí Thư tỉnh ủy Bắc Ninh đến thăm gia đình nghệ nhân dân ca quan họ Đỗ Văn Chiến là một trong năm nhà tổ chức hát canh tại hội Lim. Ảnh: Quang Thuận
Kinh Bắc với bề dày lịch sử hơn nghìn năm hình thành và phát triển, nổi bật lên truyền thống dân ca Quan họ, thể hiện qua những câu hát đối đáp mang đậm nét tinh thần cộng đồng, trí tuệ và tinh thần lạc quan của người dân nơi đây. Những câu hát Quan họ không chỉ đơn thuần là âm nhạc mà còn là biểu tượng của nét đẹp truyền thống, là cầu nối giữa các thế hệ, giúp gìn giữ giá trị văn hóa đặc thù của vùng Kinh Bắc. Trong quá trình phát triển, truyền thống Quan họ đã trở thành phần không thể tách rời khỏi đời sống văn hóa của người Kinh Bắc. Nét đẹp của dân ca này còn phản ánh trong những lễ hội lớn, như hội làng, hội mùa xuân hay các đêm hát quan họ diễn ra quanh năm, qua đó giúp duy trì sự gắn kết cộng đồng, truyền đạt đạo lý, giáo dục con cháu về tình yêu quê hương, đất nước.
Việc bảo tồn và phát huy truyền thống Quan họ không chỉ nằm ở việc giữ gìn những câu hát cổ, mà còn đòi hỏi sự sáng tạo trong cách thể hiện, phù hợp với xu thế mới, để lớp trẻ hiểu và yêu mến dòng chảy văn hóa này trong lối sống hiện đại. Những nghệ nhân, những người giữ gìn là những "bảo tàng sống" của dân ca Quan họ. Họ đã dành cả cuộc đời để truyền dạy, gìn giữ những đôi câu hát truyền thống, giữ cho tinh thần và vẻ đẹp của Quan họ luôn sống động qua từng giai đoạn lịch sử. Tình yêu đối với Quan họ của những nghệ nhân cổ không đơn thuần chỉ là sở thích cá nhân hay tập quán mà còn là trách nhiệm thiêng liêng, là trách nhiệm của cả cộng đồng. Các nghệ nhân này thường xuyên tổ chức các lớp truyền dạy miễn phí, chia sẻ những bí quyết hát, hát đối đáp và truyền cảm hứng cho lớp trẻ. Họ xem dân ca như một phần không thể thiếu trong cuộc sống của mình, như một di sản thiêng liêng để truyền lại cho thế hệ mai sau. Tình yêu này còn thể hiện qua sự hiến dâng, phát huy sáng tạo để làm mới bộ môn nghệ thuật dân gian này phù hợp với thời đại mới, đồng thời giữ vững nét đặc trưng truyền thống. Không chỉ là những người bảo tồn, nghệ nhân còn làm cầu nối, gắn kết giữa các làng, các thế hệ, giữ gìn bản sắc, truyền thống và tạo ra những không gian cộng đồng sôi động, nơi dân ca Quan họ vẫn là trung tâm của các lễ hội, sinh hoạt văn hóa, góp phần giữ gìn truyền thống lâu đời của vùng Kinh Bắc. Dân ca Quan họ Bắc Ninh không chỉ là một dạng thức nghệ thuật dân gian, mà còn là biểu tượng của văn hóa Kinh Bắc, một di sản phi vật thể đặc sắc của Việt Nam. Sức hút của dòng nhạc này nằm ở khả năng chạm đến cảm xúc, gắn kết cộng đồng, mang lại cảm giác bình yên, tươi mới trong lòng người nghe, dù đó là người bản địa hay khách du lịch. Hơn nữa, sự mộc mạc, chân thực trong lời ca và cách thể hiện của dân ca Quan họ giúp người nghe cảm nhận được vẻ đẹp của cảnh vật, cuộc sống, tình người nơi miền quê Kinh Bắc. Chính sự bình dị, dễ gần đó đã biến dân ca Quan họ trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp thế hệ trẻ cảm nhận sâu sắc về nguồn cội, về truyền thống dân tộc, từ đó gìn giữ và phát huy nét đẹp văn hóa truyền thống một cách tự nhiên và bền vững.
Đêm hát canh tại gia đình nhà Nghệ nhân dân ca Đỗ Văn Chiến. Ảnh: Quang Thuận
Di sản dân ca Quan họ có một sức sống bền bỉ, mãnh liệt, có sức mạnh lan tỏa, phát triển, hội nhập với các nền văn hóa trong khu vực và trên thế giới, từ đó mở rộng thị trường và nâng tầm giá trị văn hóa dân gian này trên thị trường quốc tế, góp phần quảng bá hình ảnh Việt Nam đến bạn bè quốc tế một cách chân thực và sâu sắc. Nghị quyết 80-NQ/TW đánh dấu mốc quan trọng trong chiến lược phát triển văn hóa của Đảng và Nhà nước Việt Nam, đặt ra mục tiêu thúc đẩy, bảo tồn và phát huy giá trị di sản phi vật thể, đặc biệt trong lĩnh vực âm nhạc dân gian như dân ca Quan họ Bắc Ninh. Chính sách này không chỉ là sự thừa nhận giá trị của dân ca mà còn tạo điều kiện thuận lợi để các hoạt động văn hóa, lễ hội thường niên của vùng Kinh Bắc phát triển mạnh mẽ hơn, chuyên nghiệp hơn, góp phần nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân. Thực tế cho thấy, Nghị quyết 80-NQ/TW đã thúc đẩy các địa phương, các tổ chức xã hội, nhà nghiên cứu và các nghệ nhân tích cực tham gia vào các hoạt động bảo tồn, phục dựng và sáng tạo dân ca Quan họ. Các lễ hội vùng Kinh Bắc ngày càng trở nên phong phú, đa dạng với các chương trình biểu diễn, hội thi, giới thiệu đặc sản, từ đó phát huy tiềm năng du lịch, thương mại, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Hơn nữa, việc kết hợp giữa truyền thống và hiện đại trong các hoạt động này giúp dân ca Quan họ không bị mai một mà còn phù hợp hơn trong đời sống đương đại, trở thành điểm nhấn của du lịch, văn hóa đặc trưng của vùng Kinh Bắc, nâng tầm vị thế của Việt Nam trên bản đồ nghệ thuật thế giới.
Nghệ nhân dân ca Đỗ Văn Chiến, người thắp lửa duy trì 30 năm tổ chức đêm hát canh quan Họ. Ảnh: Quang Thuận
Để dân ca Quan họ Bắc Ninh phát triển bền vững trong đời sống cộng đồng cũng như ngoài cộng đồng, việc lấy cảm hứng từ nghị quyết và các chính sách lớn của Đảng, Nhà nước là vô cùng cần thiết. Một trong những giải pháp quan trọng là tăng cường các hoạt động dạy và học dân ca trong các trường học, không chỉ giúp lớp trẻ hiểu rõ hơn về truyền thống, mà còn giúp duy trì và phát triển phong cách biểu diễn phù hợp với thời đại mới. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh công tác truyền thông, sử dụng các kênh mạng xã hội, công nghệ số để giới thiệu và lan tỏa giá trị của dân ca Quan họ. Các nhà sáng tạo nghệ thuật, các nghệ nhân cần được hỗ trợ về mặt tài chính và kỹ thuật để có thể sáng tạo và phù hợp với thị hiếu mới, từ đó đem lại sức sống mới cho bộ môn nghệ thuật truyền thống này. Thúc đẩy sự liên kết giữa các cộng đồng, các làng nghề, và các tổ chức quốc tế sẽ giúp dân ca Quan họ không chỉ giữ vững truyền thống mà còn mở rộng tầm ảnh hưởng ra toàn cầu. Cuối cùng, việc nâng cao ý thức cộng đồng về vai trò của dân ca trong việc giữ gìn bản sắc dân tộc là yếu tố quyết định để di sản này trở thành nguồn cảm hứng bất tận của vùng Kinh Bắc, ngày càng rực rỡ và bền vững hơn.
Giao lưu Quan họ tại hội Lim. Ảnh: Quang Thuận
Sự ra đời của Nghị quyết 80-NQ/TW đã mở ra cơ hội mới để phát huy giá trị đặc sắc của di sản phi vật thể dân ca Quan họ Bắc Ninh, biến nó thành mạch nguồn văn hóa vô tận của vùng Kinh Bắc. Truyền thống này đã thể hiện sức sống mãnh liệt qua tình yêu của các nghệ nhân, sức hút riêng biệt trong lòng cộng đồng và tính thời đại không ngừng đổi mới. Chính sách của Đảng và Nhà nước đã tạo nền tảng vững chắc cho các hoạt động bảo tồn, phát huy và phát triển dân ca Quan họ một cách bài bản, chuyên nghiệp hơn.
Để tương lai của dân ca Quan họ ngày càng rực rỡ, cần có sự phối hợp giữa các lực lượng từ cộng đồng, nhà nghiên cứu, các tổ chức và chính quyền địa phương. Cùng với các chiến lược sáng tạo, ứng dụng công nghệ, nâng cao nhận thức cộng đồng, quan họ mãi mãi là biểu tượng của vùng đất Kinh Bắc, góp phần vào dòng chảy văn hóa Việt Nam ngày càng phong phú và đa dạng.
Nguyễn Quang Thuận
Báo Văn nghệ