Dù thế giới đang nỗ lực chuyển dịch năng lượng xanh, diễn biến hiện nay nhắc nhở rằng dầu mỏ - thứ từng làm chao đảo trật tự kinh tế nửa thế kỷ trước - vẫn là ''át chủ'' trong ván bài địa chính trị hiện đại.
Thế giới vẫn chưa thể rời bỏ dầu mỏ
Năm 2026 đang chứng kiến sự trở lại rõ nét của dầu mỏ như một công cụ địa chính trị. Từ những biến động tại Venezuela cho đến xung đột lan rộng ở Trung Đông, các sự kiện gần đây cho thấy nguồn năng lượng hóa thạch vẫn có sức ảnh hưởng mạnh mẽ đối với cả chính trị quốc tế lẫn nền kinh tế toàn cầu.
Những diễn biến chiến sự tại Iran đang đẩy giá dầu thế giới tăng vọt. Ảnh: Livemint
Giá dầu quốc tế đã vượt mốc 100 USD/thùng lần đầu tiên trong gần 4 năm, sau khi căng thẳng quân sự liên quan tới Iran bùng phát vào cuối tháng 2. Diễn biến này làm dấy lên lo ngại rằng ngay cả những gián đoạn ngắn hạn đối với nguồn cung năng lượng từ Vịnh Ba Tư cũng có thể tạo ra áp lực đáng kể đối với các nền kinh tế.
Cuộc khủng hoảng hiện nay một lần nữa cho thấy mức độ nhạy cảm của thị trường năng lượng. Khi nguy cơ gián đoạn nguồn cung xuất hiện, phản ứng của thị trường gần như tức thời: giá nhiên liệu tăng mạnh, chi phí vận tải leo thang và áp lực lạm phát lan rộng.
So với thời kỳ khủng hoảng dầu mỏ thập niên 1970, vai trò của dầu trong cơ cấu năng lượng toàn cầu đã giảm. Theo số liệu của Cơ quan năng lượng quốc tế (IEA), dầu hiện chiếm chưa tới 30% tổng nhu cầu năng lượng thế giới, thấp hơn nhiều so với gần 50% của nửa thế kỷ trước.
Tuy vậy, một nghịch lý đáng chú ý là lượng dầu tiêu thụ toàn cầu hiện nay lại gần gấp đôi so với đầu những năm 1970. Điều này phản ánh sự mở rộng nhanh chóng của nền kinh tế thế giới, đặc biệt trong lĩnh vực giao thông vận tải, công nghiệp và hóa dầu.
Khí đốt tự nhiên cũng tiếp tục là trụ cột quan trọng của nền kinh tế hiện đại, được sử dụng rộng rãi để sưởi ấm, sản xuất điện và cung cấp năng lượng cho nhiều ngành công nghiệp.
Thực tế này giúp lý giải vì sao mỗi cú sốc dầu mỏ có thể tạo ra tác động sâu rộng đối với nền kinh tế thế giới. Trong cuộc khủng hoảng năm 1973, lệnh cấm vận dầu của các nước sản xuất đã khiến giá năng lượng tăng gấp 4 lần chỉ trong vài tháng, kéo nền kinh tế Mỹ vào giai đoạn lạm phát cao đi kèm tăng trưởng trì trệ.
Những cú sốc tương tự đã thúc đẩy nhiều quốc gia thay đổi chính sách năng lượng. Các tiêu chuẩn tiết kiệm nhiên liệu đối với ô tô tại Mỹ, chẳng hạn, là một trong những di sản lâu dài của khủng hoảng dầu mỏ thập niên 1970.
Do đó, các chuyên gia cho rằng những biến động hiện nay - dù chưa đến mức gây ra cú sốc như nửa thế kỷ trước - vẫn có thể tác động tới chiến lược năng lượng dài hạn của nhiều quốc gia. Và, ngay cả khi tỷ trọng của dầu giảm dần, hệ thống kinh tế toàn cầu vẫn phụ thuộc vào nguồn cung ổn định của nhiên liệu hóa thạch.
Lời nhắc nhở từ “yết hầu” Hormuz
Một trong những yếu tố khiến thị trường năng lượng toàn cầu trở nên nhạy cảm là vai trò chiến lược của các tuyến vận chuyển dầu khí.
Căng thẳng quân sự gần đây đã làm gián đoạn hoạt động tại Hormuz - eo biển hẹp nối Vịnh Ba Tư với thị trường năng lượng thế giới. Khoảng 1/5 lượng dầu toàn cầu đi qua tuyến hàng hải này, cùng với khối lượng đáng kể khí tự nhiên hóa lỏng.
Eo biển Hormuz được xem như yết hầu năng lượng toàn cầu
Các dữ liệu từ Công ty nghiên cứu thị trường Kpler cho thấy, nhiều nhà máy lọc dầu trong khu vực đã phải đóng cửa hoặc cắt giảm sản lượng do những tổn thất trực tiếp hoặc gián tiếp từ xung đột Mỹ - Iran.
Hệ quả tất yếu là giá dầu quốc tế đã tăng vọt khoảng 50% so với cuối tháng hai, chỉ trong một thời gian ngắn. Kéo theo đó, giá xăng dầu, diesel và nhiên liệu bay tại các thị trường từ Âu sang Á đều thiết lập những mặt bằng giá mới.
Đáng chú ý nhất là thị trường khí đốt. Việc Qatar - một trong những nhà xuất khẩu LNG hàng đầu - phải tạm dừng một phần hoạt động làm lạnh khí để xuất khẩu do những lo ngại về an ninh đã khiến giá năng lượng tại châu Âu và châu Á tăng phi mã.
Người tiêu dùng tại các khu vực này, vốn phụ thuộc nặng nề vào nguồn cung nhập khẩu, đang phải gánh chịu sức ép tài chính nặng nề giữa bối cảnh lạm phát vẫn chưa hoàn toàn được kiểm soát.
Trong bối cảnh Mỹ đã trở thành nhà sản xuất dầu và khí đốt lớn nhất thế giới, người ta từng kỳ vọng về một sự tự chủ năng lượng có thể giúp Washington đứng ngoài những cơn bão giá. Tuy nhiên, tính chất toàn cầu hóa của thị trường dầu mỏ khiến không một quốc gia nào có thể hoàn toàn miễn nhiễm.
Khi những diễn biến tại các khu vực trọng yếu như Mỹ Latinh hay Trung Đông trở nên phức tạp, thị trường Mỹ gần như chắc chắn sẽ phản ứng bằng sự lo ngại, hoặc tệ hơn là những động thái gây sốc. Bài học gần nhất là năm 2022, khi xung đột tại Ukraine khiến giá dầu thế giới tăng vọt, kéo giá xăng tại Mỹ có thời điểm vượt 5 USD/gallon - mức cao kỷ lục trong lịch sử.
Khi quyền lực cũ trở lại
Theo Meghan O’Sullivan - phó cố vấn an ninh quốc gia về Iraq và Afghanistan dưới thời cựu Tổng thống George Bush, nhiều yếu tố địa chính trị và kinh tế toàn cầu đang hội tụ để đưa năng lượng trở lại vị trí trung tâm của chính sách đối ngoại.
“Năng lượng luôn là một công cụ của chính sách quốc tế, nhưng trong bối cảnh hiện nay, nó vừa là công cụ vừa là mục tiêu chiến lược", bà O’Sullivan nhận định.
Trong dài hạn, phản ứng của các quốc gia trước biến động năng lượng sẽ khác nhau tùy theo hoàn cảnh.
Trong khi đó, Kelly Sims Gallagher - giáo sư về chính sách năng lượng và môi trường tại Trường Fletcher thuộc Đại học Tufts khuyến nghị rằng những nền kinh tế thiếu tài nguyên dầu khí - đặc biệt tại châu Âu và châu Á - có thể đẩy nhanh đầu tư vào năng lượng tái tạo và hệ thống lưu trữ điện nhằm tăng cường an ninh năng lượng.
Không giống như dầu mỏ hay khí đốt có thể bị gián đoạn bởi địa chính trị, năng lượng gió và mặt trời có đặc điểm khác biệt. Một khi hệ thống hạ tầng được xây dựng ổn định, nguồn năng lượng tự nhiên này không thể bị “cắt nguồn”.
Tuy nhiên, năng lượng sạch cũng đi kèm với những rủi ro địa chính trị riêng. Việc sản xuất các tấm pin mặt trời, tua-bin gió hay pin lưu trữ hiện đang phụ thuộc lớn vào chuỗi cung ứng linh kiện và khoáng sản quý hiếm mà một số ít quốc gia đang nắm giữ ưu thế tuyệt đối.
Dầu mỏ vẫn là công cụ hiệu quả trong cuộc chơi địa chính trị toàn cầu. Đồ họa: FXStreet
Tiến sĩ David Sandalow, nhà phân tích cao cấp tại Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu của Đại học Columbia (Mỹ) nhận định rằng thế giới vẫn còn khá xa mới tới “kỷ nguyên hậu dầu mỏ”. Theo ông, quá trình chuyển đổi năng lượng thường kéo dài nhiều thập kỷ, thậm chí cả thế kỷ, và dầu mỏ còn đóng vai trò trụ cột của kinh tế toàn cầu trong nhiều năm tới.
Tựu trung lại, dầu mỏ vẫn là vũ khí mạnh mẽ - nếu không muốn nói là mạnh nhất - trên bàn cờ địa chính trị toàn cầu. Nó vừa là mục tiêu cạnh tranh chiến lược, vừa là công cụ gây sức ép trong quan hệ quốc tế.
Hoặc nói như ông Elliott Abrams, đặc phái viên về Iran và Venezuela trong nhiệm kỳ thứ nhất của Tổng thống Trump, các diễn biến gần đây giống như một “sự quay lại” của những quy luật cũ từng chi phối chính trị năng lượng toàn cầu trong thế kỷ XX. “Trò chơi cũ của dầu mỏ đang trở lại, theo cách mạnh mẽ hơn nhiều so với những gì chúng ta hình dung”, ông Abrams nhấn mạnh.
Nguyễn Khánh /Nhà báo và Công luận