Tròn 10 năm sau ngày cử tri Anh quyết định ''chia tay'' Liên minh châu Âu (EU), vòng lặp của những cuộc "rời khỏi" dường như vẫn đeo bám chính trường nước này.
Thủ tướng Anh Keir Starmer phát biểu tại Liverpool. Ảnh: THX/TTXVN
Chưa đầy 2 năm sau chiến thắng vang dội trong cuộc tổng tuyển cử năm 2024, ông Keir Starmer đã trở thành vị thủ tướng thứ sáu của Anh phải rời số 10 phố Downing trong vòng một thập niên. Sự ra đi của ông phản ánh tình trạng bất ổn kéo dài trong nền chính trị Anh, nơi những chiến thắng áp đảo ngày càng không còn là bảo chứng cho quyền lực bền vững.
Ít ai có thể hình dung được kết cục này vào tháng 7/2024, khi Công đảng giành chiến thắng áp đảo sau 14 năm đối lập và ông Starmer được kỳ vọng sẽ mang lại sự ổn định cho nước Anh sau nhiều năm biến động chính trị. Thế nhưng sau gần 2 năm cầm quyền, ông đã phải thừa nhận thất bại trước áp lực ngày càng lớn từ công chúng, từ nội bộ đảng và từ chính những đồng minh từng ủng hộ mình.
Một nhiệm kỳ trật bánh
Việc ông Starmer phải từ chức không bắt nguồn từ một quyết định đơn lẻ mà là kết quả của quá trình suy giảm uy tín kéo dài. Ngay từ những tháng đầu nhiệm kỳ, chính phủ của ông đã phải đối mặt với nhiều chỉ trích. Từ cánh hữu, ông bị công kích vì chưa kiểm soát hiệu quả tình trạng nhập cư bất hợp pháp. Từ cánh tả, ông bị cho là quá thận trọng trong chính sách kinh tế và không tạo ra những thay đổi đủ mạnh để cải thiện đời sống người dân. Trong khi đó, nhiều cử tri trung dung ngày càng thất vọng trước hình ảnh một nhà lãnh đạo thiếu sức hút và chưa thể hiện được tầm nhìn rõ ràng cho đất nước.
Nếu những bất đồng chính sách làm suy yếu nền tảng chính trị của ông Starmer thì các tranh cãi nhân sự lại đẩy chính phủ vào thế phòng thủ kéo dài.
Quyết định bổ nhiệm ông Peter Mandelson làm Đại sứ Anh tại Mỹ trở thành tâm điểm chỉ trích sau khi xuất hiện thông tin liên quan đến quá trình thẩm tra an ninh và mối quan hệ gây tranh cãi của nhân vật này với tội phạm tình dục Jeffrey Epstein. Vụ việc nhanh chóng lan rộng thành khủng hoảng chính trị, kéo theo hàng loạt tranh cãi về công tác bổ nhiệm nhân sự và năng lực điều hành của chính phủ.
Những tháng sau đó chứng kiến một chuỗi biến động trong bộ máy cầm quyền. Chánh văn phòng Morgan McSweeney rời vị trí, một số quan chức cấp cao bị thay thế, trong khi các vụ rò rỉ tài liệu và bất đồng nội bộ liên tiếp xuất hiện trên truyền thông. Mỗi sự kiện riêng lẻ có thể không đủ sức làm lung lay chính phủ, nhưng cộng hưởng lại đã bào mòn đáng kể niềm tin của công chúng.
Tín hiệu rõ ràng nhất xuất hiện trong cuộc bầu cử địa phương tháng 5/2026 khi Công đảng mất hơn 1.000 ghế hội đồng. Kết quả này được nhiều nhà quan sát xem như cuộc trưng cầu ý dân không chính thức đối với chính phủ của ông Starmer. Các cuộc thăm dò dư luận sau đó tiếp tục cho thấy xu hướng bất lợi. Khảo sát của Ipsos công bố ngày 19/6 cho thấy 52% người dân Anh cho rằng ông Starmer nên từ chức, tăng 5 điểm phần trăm so với tháng trước, trong khi chỉ 35% muốn ông tiếp tục lãnh đạo chính phủ.
Nếu kết quả thăm dò và bầu cử địa phương làm lung lay vị thế của Thủ tướng Starmer thì chiến thắng của ông Andy Burnham trong cuộc bầu cử bổ sung ngày 18/6 đã biến cuộc khủng hoảng thành bước ngoặt không thể đảo ngược. Trong nhiều tháng, ông Burnham - cựu Thị trưởng vùng Đại Manchester - được xem là gương mặt có khả năng tập hợp lại Công đảng. Tuy nhiên, việc không nắm giữ ghế tại Hạ viện khiến ông chưa thể trực tiếp tham gia cuộc đua quyền lực ở Westminster. Chiến thắng tại khu vực Makerfield đã thay đổi hoàn toàn cục diện.
Theo thông lệ chính trị Anh, người đứng đầu chính phủ phải là nghị sĩ đương nhiệm của Hạ viện. Việc giành được ghế nghị sĩ đồng nghĩa với việc ông Burnham đã vượt qua rào cản cuối cùng để trở thành ứng cử viên hàng đầu cho vị trí lãnh đạo Công đảng và chức thủ tướng. Trước sức ép ngày càng lớn từ các nghị sĩ trong đảng, ông Starmer cuối cùng lựa chọn rút lui.
Trước lựa chọn mới
Thủ tướng Anh Keir Starmer (trái) cùng phu nhân tại tòa nhà số 10 phố Downing. Ảnh tư liệu: THX/TTXVN
Ông Starmer đã vạch ra lộ trình chuyển giao tương đối nhanh chóng nhằm hạn chế tối đa nguy cơ bất ổn chính trị.
Quá trình đề cử ứng cử viên lãnh đạo mới sẽ diễn ra từ ngày 9-16/7, trước khi Quốc hội Anh bước vào kỳ nghỉ Hè. Nếu chỉ có một ứng cử viên đáp ứng đủ điều kiện, người đó có thể được xác nhận ngay trong tháng 7. Trong trường hợp xuất hiện nhiều ứng cử viên, cuộc bầu cử nội bộ sẽ hoàn tất trước ngày 1/9, thời điểm Quốc hội hoạt động trở lại.
Theo quy định của Công đảng, một ứng cử viên phải nhận được sự ủng hộ của ít nhất 20% số nghị sĩ trong đảng để đủ điều kiện tranh cử.
Hiện tại, ông Burnham nổi lên là ứng cử viên sáng giá nhất. Việc cựu Bộ trưởng Y tế Wes Streeting tuyên bố ủng hộ ông Burnham thay vì tự ra tranh cử càng củng cố khả năng vị cựu Thị trưởng Manchester có thể giành chức lãnh đạo mà không phải trải qua một cuộc đua thực sự.
Điều đáng chú ý là phản ứng ban đầu của thị trường tài chính tương đối bình tĩnh.
Đồng bảng Anh chỉ giảm nhẹ, lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm gần như không thay đổi, trong khi chỉ số FTSE 100 chỉ biến động ở mức hạn chế. Sự điềm tĩnh này phản ánh thực tế rằng khả năng ông Starmer ra đi đã được giới đầu tư dự báo từ nhiều tháng trước. Nói cách khác, thị trường không bất ngờ trước việc ông Starmer từ chức.
Nhưng bên dưới mặt nước phẳng lặng ấy là một mối lo có thật. Thị trường trái phiếu Anh không lo về việc ông Starmer rời đi, mà lo về việc ông Burnham đến. Nguồn cơn nằm ở chỗ ông Burnham bị giới đầu tư nhìn nhận là nghiêng tả hơn, gắn với chi tiêu công lớn hơn và kỷ luật tài khóa lỏng lẻo hơn. Thực tế, lợi suất trái phiếu đã vọt lên ngay sau chiến thắng bầu cử bổ sung của ông Burnham.
Bóng ma lớn nhất là cuộc khủng hoảng năm 2022. "Ai cũng nhớ nước Anh đã đánh mất uy tín nhanh đến thế nào khi nhà đầu tư tin rằng kỷ luật tài khóa đã đổ vỡ" - ông Nigel Green, Tổng Giám đốc công ty tư vấn tài chính deVere Group cảnh báo. Bối cảnh càng nhạy cảm khi nước Anh hiện có chi phí vay nợ cao nhất nhóm G7, với lợi suất trái phiếu kỳ hạn 30 năm đứng ở mức 5,54%, vượt ngưỡng tâm lý 5%.
Nhưng giới phân tích cũng cảnh báo rằng sự yên ắng chỉ là tạm thời: chừng nào việc đề cử lãnh đạo còn chưa khép lại, thị trường vẫn mắc kẹt trong trạng thái lấp lửng, và sớm muộn cũng sẽ trở nên bồn chồn về chính sách tài khóa.
Chính vì vậy, sẽ có hai câu hỏi định hình niềm tin thị trường trong những tuần tới. Thứ nhất, liệu những lời trấn an của ông Burnham có đủ sức thuyết phục giới đầu tư: ông đã cam kết tuân thủ các quy tắc tài khóa và tìm cách xoa dịu lo ngại rằng một chính phủ dưới quyền ông sẽ rời xa khuôn khổ hiện hành. Thứ hai, và quan trọng không kém, là số phận của Bộ trưởng Tài chính Rachel Reeves - việc giữ bà tại nhiệm có thể là liều thuốc trấn an cho thị trường trái phiếu.
Sự ra đi của ông Starmer không chỉ là thất bại của một cá nhân hay một chính phủ. Nó phản ánh một thực tế sâu xa hơn: nền chính trị Anh vẫn chưa tìm được lời giải cho những vấn đề đã tích tụ suốt nhiều năm qua, từ tăng trưởng kinh tế trì trệ, năng suất thấp, dịch vụ công quá tải cho tới áp lực nợ công và mức sống của người dân.
Trong một thập niên sau ngày định mệnh Brexit, nước Anh đã chứng kiến 6 thủ tướng lần lượt bước vào rồi rời khỏi số 10 phố Downing. Thế nhưng những khó khăn cốt lõi vẫn tồn tại.
Người kế nhiệm ông Starmer, dù là ai, sẽ phải đối mặt với bài toán mà nhiều người tiền nhiệm chưa thể giải quyết: làm thế nào vừa duy trì kỷ luật tài khóa, vừa tạo ra những thay đổi đủ lớn để khôi phục niềm tin của cử tri. Nếu không tìm được câu trả lời, vòng xoáy thay đổi lãnh đạo tại số 10 phố Downing có lẽ sẽ còn tiếp tục.
Hương Giang /Doanh Nhân Việt Nam